"Ayrıca burda hâlâ “paradigma” konusunun da muğlak durduğunu düşünüyorum." Elbette muğlak, ama bunun bütünlüklü olduğunu iddia edebilmek için zaten, ondan şüphe etmemek veya ondan bir çıkarı olmak gerekir. Örneğin insanların hala şiir dendiğine aklına gelen bazı şeylerin, şiirin özü olduğunu iddia etmek gerekir. Şiirin bir tür olarak söyleyişe, ritme, müziğe, görüntüye vs. indirgenmiş olmasını, şiir tarihinin tutmuş verimlerini hiç bir şekilde sorgulamadan kabul etmek demektir. Ben bize verilen imkanların yeteri kadar olmadığını, eskilerin deyimi ile farklı bir duyuş sahibi insanların şiirden uzak tutulduğunu, tutulmaya çalışıldığını bile düşünüyorum. Adı konmamış da olsa paradigma denilen şeyin bazı belirtileri var. Onlara çeşitli sorular sorarak ulaşabiliriz;

a) şiirin malzemesi nedir?
b) şiir madem 'tuhaf' bir türdür, neden kolaylıkla matbaadan sonraki en konvansiyonel kitap formuna ve formatına sığışabilmektedir.
c) okumadığı ayan beyan olan bir kültürün şiir / kitabı ile giriştiği ilişki belirleyici midir?
d) latin alfabesinin ya da herhangi bir alfabenin şiir için biçilmiş kaftan olduğu, sözlüğün biçim/içerik için gerçekten yeterli olduğuna nasıl kapılıyoruz?
e) bir şiirin bitmesini sağlayan nedir?
f) gösterilemeyen noktalama işaretleri ve kendi başlarına anlamları olmayan dil öğeleri şiir dediğimiz şeyde ne kadar etkilidirler?
g) kalemle, daktilo ile, bilgisayar klavyesi ile şiir yazmak arasında fark var mıdır?
h) "yan yana gelmemiş kelimeler" (Anday) aramak, olasılığı olumlamak mıdır? Ve şairin bilinçli olarak dizeleri dizdiğini iddia etmesi ne anlama gelmektedir?

Bunlara cevap vermek elbette zorunlu değil ama, sormaya da başlayınca geri dönüş yok.

Yalnız böyleyken sanki bir şeyler de birbirine karışıyor. Metnin aynı zamanda mayınlı bir araziye dönüşmesine yetecek kadar da ifade var sanki. Ve de öyle bir ilerliyor ki en sonunda kendini tümden imha etmesi de gerekebilir. Çünkü tüm bunlar görsel ya da dizeli ya da konvansiyel, fark etmez, “şiir” başlığı altında geçiyor. Kendisinin olmadığı ya da her şey olduğu iddia edilen bir şey hakkında söylenen ne olursa olsun biraz abesle iştigal olmaz mı?

Bir yıkıma evet ama eğer yıkım sonunda ortada yıkacak hiçbir şey bırakmıyorsa ya da yerine başka bir şey inşa etmiyorsa bu da anlamsızlaşmaz mı? Buradaki anlamın şiirdeki anlamla filan da ilgisi yok.

Ve de şair temelde “şiiri yazan yapan özneden başka” nedir ki? Ne farkı var ressamdan, heykeltıraştan, müzisyenden? Şiirin ne farkı var temelde müzikten, resimden… Araçlarının ve yollarının, yordamlarının farklı olmasından başka? Sonra görsel şiir de “şiir”i daha adından itibaren taşıyor biliyoruz ki… Görsel şair vs. konusunu ise ben kişisel olarak kabul etmiyorum. Şair şairdir… Ama görsel şiirin, şiirin tanımını da kökten değiştirmek, revize ya da yerle bir etmek gibi bir varoluş nedeni varsa, bu konu dizeli şiiri filan da aşar ki zaten…

Bana biraz karışık geldi açıkçası yahut da ben anlayamadım…

Ayrıca burda hâlâ “paradigma” konusunun da muğlak durduğunu düşünüyorum. Tamam böyle kulağa olağanüstü geliyor “paradigmayı yıkmak” da benim bildiğim paradigmalar yıkılır çünkü yeni bir –olağandışı- paradigma gelmiş ve öncekinin iflasına neden olmuştur. O halde burda yeni paradigma nedir?

Kasıt bütün paradigmaları yıkmaksa o zaman da ortada bir düşünme sistemi ya da akış da kalmaz. Ve böyle bir şeyin de söz konusu olabileceğini sanmıyorum şiir olsa da olmasa da…

O halde boşuna mı konuşuyoruz?

"Paradigmayı red etmediğiniz sürece de oynanan oyunu sürmekte suç ortağı olmanız arasında da fazla bir mesafe kalmıyor." Bu konuda büyük bir sıkıntı yaşadığımızı söylemek gereksiz. Verili şiir kalıpları (Enis Akın) ya da poetik doğruculuk adına, nedense sanki Sistem, görsel şiiri barındırıyormuş ve imkanlarını da tam olarak anlıyormuş gibi davranılmasını artık anlamıyorum ben. Burada dönen tartışmalar, buradaki işler, "buradaki şiir" değiller sadece. Bu, dizeli olarak şiir üreten, yazı/söz ikiliğini sürdüren her şaire karşı da bir iş. O yüzden olan biteni yorumlarken, insanların dilsiz kaldığı ve papağanlaştığı yerleri de çok nadide bir şekilde görüyoruz, bunu görmemiz gerekiyor. Bu "biz" ve "onlar" kavgası değil. Ama bariz farkların olduğu yerde, daha görünmez katmanlarla olana yaklaştırmak, neredeyse "harflerle çiçek resmi çizmek, yağmur damlalarını şiirde göstermek"le eş tutulması meselenin, resmen yadsımanın diğer tarafı.

Bu tartışma kaynamasın arada. Birkaç ay içinde Görsel Şiir 1998-2010 isimli bir antoloji yayınlanacak. Burada dört tane türk şairi de yer alacak işleri ile. Paradigmayı reddetmekten ötesi yapıldı burada, tarihsel şiirin karşısına bambaşka imkanlar, sorular çıkarılıyor, kavga bundan. Bu kavganın sebebi çoğu kez bizim özensizliğimiz evet ama (en azından hangi paradigmayı zorladığımızı bilmemiz gerekiyordu) paradigmaya sığınanların da körlüğü olmakta, karıştırmayalım. Örneğin şunları akıldan çıkarmayalım;

Görsel Şiir dediğimiz şey, tarihsel avangardın bir fazı. Bu faz içinde Batılı gibi görünse de, çokça Batı Modern Sanat / Şiir anlatısının alternatif uygulamalarına gözünü dikmiş durumda. Bu bir yordamdır. Tıpkı "dada" gibi. New York Dada ile Berlin Dada aynı şey değildir. Ama illa da aynı uygulamalar falan gerekmiyor. Yerel içinde bu çeşitlenebilir. Zaten kim, "aynısı" olacak ya da "daha iyisi olacak" gibi düşünebilir ki? İkinci bir konu da, "şair" ifadesinin alaşağı edilmesidir. Bu, verili saygınlık kalıpları ya da poetik doğruculuk ya da mcdonaldlaştırılmış şiir anlayışının ötesinde herkes'in şiir yapabileceğini, kendi anlam/simge/sembol matrislerini diğerlerine gösterebileceğini iddia etmek demektir. Birine niye şair diyoruz? Çok iyi şiir yazdığı için mi yoksa birileri onu şair diye meşrulaştırdığı için mi? Bir şiire neden şiir diyoruz? şiir nerededir? orada mı burada mı? Bu sorulara cevap veril-e-m-ez! Verilenlerin hepsi talidir.

Şudur, tarihsel olarak bir sınıf haline gelmiş "şair"lerin devlet ile ilişkileri kesildiği andan bu yana, şairin, devletin kırtasiyesine ve hurufatına ihtiyacı kalmamıştır. Batı gibi bizde teşekkül eden gayet sıkı bir merkez/çevre şeysi vardır şiirde. Sıradan biri kolay kolay bu eksene giremez, bazı kabul mekanizmaları vardır. Şükür 2000'lerde baskın bir merkez kalmadığı için bugün kimine göre daha özgür, kimine göre daha etkisiz ve zayıf bir şiir ortamımız var. Ortada bir "tahakküm" boşluğu var, zaten bütün bu kavgalar da o boşluğu ele geçirmek için. Eline balta alan, diğerini biçmek için oraya doğru ilerliyor (örneğin bkz Mean Guns).

O zaman yeniden özetleyelim;

- Şiire, şiir diyebilmek için elimizdeki ölçütler yetersizdir.
- Şiirin tekil başarısı, şiirin tarihsel başarısının gölgesinden çıkamayacak kadar etkisizleştirilmiştir. Şiir tarihi, buyurgandır.
- Şiirin bir zamanlar olduğu şey, şiiri bugün için anlamaya yetmez. Biçimi belirleyen içerik ise, içeriği belirleyen de biçim ise, dizelerle yazılan şiir, Yazılı Kültür'ün tüm şiir tarihini içine alabilecek kadar geniş bir kategoridir.
- Şiiri uzaktan şiir olarak bize bildiren şey ile Şiirin Özü diyebileceğimiz şey arasında çok derin bir uçurum oluşmuştur. Barkod esprisi buradan çıkmaktadır. Şiiri uzaktan şiir olarak görürürüz, yakınlaşmaya gerek yoktur, buna göre şiirin varlığı, şiirin özünden önce gelir.
- Bugün aşağı yukarı tüm şiir kitapları, aynı formata sahiptirler. Biçimleri içinde olanlardan önce belirleyicidir.
- Sadece cumhuriyet dönemi boyunca yayınlanan tüm şiir / kitapları arasından bugün konuştuğumuz ve ortak olarak başarılı, iyi diyebileceğimiz örneklerin oranı, çok düşüktür. Bu düşük oran rastlantı değildir.
- Dizenin İşlevinin Yittiği (Cansever), Kelime Blokları Sorunu, Verim Düşüklüğü (Süreya) düşünüldüğünde, bu eleştirilerin ucu Cöntürk'ün Hipermetin denemelerinden öteye geçmemiş, sanki İkinci Yeni'nin getirdiği itirazların hepsi bir kenara atılmıştır. İkinci Yeni'nin sorun ettiği bir çok şey tarihsel avangardın sorduğu sorulara benzemektedir. Bu sorunlara kafa yormayan modern türk şiiri olamaz. üçüncü yeni'yi olacak şeyi ciddiye alamamamız bu yüzdendir. Bu sorular askıda kalmıştır. Biz bu soruları öyle veya böyle sorduk.

O şunu dedi bu bunu dedi üzerinden bir strateji oluşturulabileceğini sanmıyorum, bu tür bir tepkiyi tarif eden ya da onaylayan bir şeyden söz ettiğimi de..

Tabii burda bazen şöyle bir durum çıkıyor, dışarıdan bakılınca haklı olarak.. Alıntılar yapıyoruz ya da göndermeler, ama bunlar burda çekilmiş bir fotoğrafa ait olmuyor çoğu zaman.. Belki de bu nedenle böyle bir tepki ya da strateji savunduğumu düşündünüz bilemiyorum. Genelde bir ağzı dalaşı tarzım yok... Yinelersem kimin ne tür tepki vereceği kendisinin belirleyeceği bir şey. Tepkileri otomatiğe bağlamak konusunu belirtmişsiniz zaten... Doğru, enerji harcamadan olmuyor, bazen de tükenebiliyor...

Paradigmayı reddetmeyi ise biraz açmanız gerekiyor sanki... Kavram olarak değil de tam da bu durum üzerinden nasıl yorumladığınıza dair, nasıl bir yıkım şekli önerdiğinize dair belki...

Bir önceki mimle bağlarsam - ki bağlıyım- çünkü bu tür mimler konusunda fazlasıyla taşıyıcı davrandığım oluyor poetikharsa- benim yıllıkları mimleme nedenim tam da buna kökten karşı olduğum için ve bununla ilgili bir stratejim de var, ama bu görmezden gelmemi gerektirmiyor.

Ve burada kişisel olarak en çok hoşnut olduğum şeylerden birisi de bu, çeşitlilik.. Hep aynı kanaldan akmamak.. Sizin mimleriniz ya da har'ın farklı yaklaşımları gibi...

Ben otomatiğe bağlamak derken geri çekilmekten bahsetmedim ki. Ya da tepkisizliği ya da vurdum duymazlığı övmüş de değilim. Zaten poetikhars'taki pratiklerin kendisi de pek çok şeyden daha fazla şey söylüyor. Otomatiğe bağlamak derken daha çok zaten angaje olduğunuz şeye bağlanmanıza zarar vermeyen ve dış katmanlarımıza hapsetmeyi başardığımız bir tepkiden bahsediyorum. Aksi takdirde insanın enerjisi kalmıyor.

Sizin bahsettiğiniz türden tepkide şöyle bir problem görüyorum ben: O şunu dedi bu bunu dedi üzerinden bir tepki ya da strateji oluşturmaya başladığınızda gömülüp kalıyorsunuz. Paradigmayı red etmediğiniz sürece de oynanan oyunu sürmekte suç ortağı olmanız arasında da fazla bir mesafe kalmıyor. Ve sembolik şiddet denilen şey de tam da kendini mağdur olarak görüp örneğin "bizde böyle" demeye başladığınızda işlemeye başlıyor. Meramım budur.

Söylediklerinize kısmen katılıyorum ama kısmen de beni fazlasıyla düşündürüyor.
Neyin üstüne böyle düşündüğünüzü de belirtmişsiniz, anlıyorum ama dediğim gibi bazı konularda böyle düşünmekte güçlük çekiyorum. Mesela tepkileri otomatiğe bağlamakla hiç tepki vermemek arasında bana göre bir fark yok. Verilen tepkilerin değişikliğe yol açıp açmayacağını ya da ne kadar açacağını da bilemeyiz. Hepimiz için mümkündür evimize çekilmemiz, şiirimizi yazmamız ya da kitabımızı okumamız ya da n'apıyosak işte.. Ama böyle düşünen bir çoğunluğun oluştuğunu varsayarsak eğer birgün bütün bunları yapamaz hale de gelebiliriz. Çünkü kooridnatları tersinden, düzünden ya da yanından belirleyenlerin "düzen"i dediğimiz şey içinde ve parçası olduğumuz bir şeydir. Ve de tepki göstermek ya da eleştirmek bizi onlarla rakip haline getirmez. Yani bunları hırsla ya da onlara benzemek istediğimiz için yapıyor olmayabiliriz.

Bu sadece şiir için de değil her şey için geçerli. Poetikhars da bence burdaki tartışmalardan çok tam da bundan zarar gördüyse görmüştür ya da görüyordur. Görsel şiirin bunca şeye rağmen hâlâ zihinlerde bile dirayetle karşılanması da bunun bir parçasıdır. Elbette kendi yolumuzu yürümemiz en iyisidir ama bu yol, burda.. Görsel şiir de mevcut şiir ortamının parçasıdır şiirleriyle de şairleriyle de metinleriyle de.. Bunu biz böyle görmüyorsak, koordinatçılar hiç görmez ki...

Düşünün ki birey olarak, diyelim ki onaylamadığınız inanmadığınız bir sistemin içinde yaşamaya mecbursunuz (bu ülkede yaşıyor olmamız gibi) ve bazı şeylere tepki göstermemiz, inancımızca yanlış, eksik, zararlı şeylere mesela, iktidar talebi midir yoksa başka bir yaşama şekli isteğinin inadı mı?

Ben daha çok bu yönde düşünüyorum. Ama şurda da haklısınız "güdük edebiyat çevresi"... Doğru ama bu çevrenin böyle olmasında koordinatçı olmasa da koordinatının ne olduğunun kendisince hiç önemi olmayan şairlerin de kusuru yok mudur? Salt şiir yazmak mıdır şair olmak mesela.. Olabilir de.. Bu da tercih edilebilir... Bilmiyorum, ben ikna olmuyorum kendi içimde bunu sorunca... Yine de kısır döngülere girilmesin, eleştiri olacaksa eleştiri olsun, sokak ağzıyla mahalle kavgası değil, sıkıntımız da bu zaten biraz...

Sonuçta insanın ürettiği alandaki ilişkilerden ve o alanda işleyen pratiğin mantığından etkilenmesi çok normal. Poetikhars'ı neredeyse 4 yıldır takip ediyorum. Zaman zaman bu site içerisine de sızan kavgalar, Türkiye'deki şiir/edebiyat alanında olup bitenler ve ufuk açmaktansa insana karadelikteymiş hissini veren bu güdük edebiyat çevresi sonuçta siteye yol açmaktansa enerjisinin büyük bölümünü tüketti, tüketiyor. Ve aslında bu durum sadece burası için değil hemen hemen her yer için geçerli. Ama ben yine de bütün bu etrafta olup biten şeylere tepkileri otomatiğe bağlayıp bunlara çok gömülmeden yola devam edilmesi gerektiğini düşünüyorum. Yani koordinatları tersinden, düzünden ya da yanından neden neyin geçer akçe olup olmadığını kontrol etmeye çalışanlar belirlesin? Eleştiri ise her eleştiri kaale alınmaz ve her soru da cevaplanmaz. Bence poetikhars çok iyi bir şey yakaladı. Ve hiçbir şeye takılıp kalmadan uzaklara bakmalı.

Fazla didaktik ve göz yaşartıcı oldu ama durum bu..

insan irkiliyor valla böyle örnekleri görünce. daha şiirde hangi kelimeler geçer, geçebilir, geçmelidir ya da geçer tartışmalarının kenarından kenarından geçmeye çalışırken, bu örnekler de çok oluyor canım!